Skip to content

Banpo – neolityczna osada na przedmieściach współczesnego Xi’an-u

28/03/2013

Jest to drugi artykuł z serii opisującej pracę oraz podróże po Chinach trójki studentów Instytutu Archeologii UW: Andrzeja Romaniuka, Pawła Janika i Aleksandra Dymkowskiego. Dwa lata temu IA UW nawiązał współpracę ze Szkołą Archeologii i Muzealnictwa na Uniwersytecie Pekińskim; przewiduje ona wymianę tak studentów, jak i kadry naukowej między ośrodkami w celach edukacyjnych i badawczych.

W minionym roku 2012, w trakcie swojej podróży po środkowych Chinach, trójka studentów (Andrzej Romaniuk, Paweł Janik i Aleksander Dymkowski) miała okazję odwiedzić Muzeum Archeologiczne Banpo, znajdujące się na przedmieściach Xi’an-u, godzinę drogi od centrum.

Neolityczna osada i cmentarzysko w Banpo odkryte zostały przypadkiem w październiku 1953 roku, podczas przygotowywania fundamentów pod planowaną fabrykę; sama nazwa „Banpo” pochodziła od tytułu grupy roboczej działającej na tym terenie. Po wstępnym zidentyfikowaniu znalezisk prace przejął Instytut Badań Archeologicznych Chińskiej Akademii Nauk, rozpoczynając  w tym miejscu regularne badania. Były to pierwsze wykopaliska na tak dużym obszarze (ponad 17 akrów) prowadzone na terenie Chin po II wojnie światowej i proklamacji Chińskiej Republiki Ludowej; stanowiły one swoisty poligon doświadczalny dla chińskiej archeologii, pozwalając nadgonić kilka dekad opóźnienia w stosunku do zachodniej nauki. Doświadczenia wyniesione z tych badań, prowadzonych do końca lat 50tych, przygotowały archeologów na późniejsze odkrycie Terakotowej Armii.położenie Muzeum Banpo

Położenie Banpo na mapie Chin

Prace nad udostępnieniem stanowiska archeologicznego szerszej publiczności rozpoczęto od wzniesienia na jego terenie muzeum , otwartego dla zwiedzających od 1958 roku. Część odkopanej osady i kilka pochówków (ok. 3000m2) przykryto dachem, tworząc ogromną halę z pomniejszymi wystawami w bocznych pomieszczeniach (m.in. makietami stanowiska i charakterystycznymi zabytkami; w jednym z bocznych pomieszczeń znajduje się nawet niewielkie kino, gdzie można zobaczyć, niestety tylko po chińsku, film o tymże stanowisku). Droga prowadząca do hali biegnie prosto od bramy terenu muzeum poprzez niewielkie schodki w górę. Na lewo od tej drogi znajduje się drugi budynek przeznaczony na „właściwe” muzeum, z wieloma ważnymi zabytkami odkopanymi na terenie stanowiska (można tam zobaczyć m.in. panoramę  sceny z polowania, wypchane zwierzęta na które polowali mieszkańcy, naczynia ceramiczne, narzędzia itd.). Obok hali znajduje się jeszcze domek z wystawą dotyczącą całego procesu powstawania naczyń ceramicznych oraz (niestety raczej nieudolna) osada, będąca „twórczą” rekonstrukcją historyczną wyglądu domów w dawnej osadzie Banpo. Ostatnie prace, prowadzone w 2010 roku, służyły wdrożeniu nowych technik edukacyjnych. Na terenie muzeum położone są także inne budynki, nie związane jednak bezpośrednio z samym stanowiskiem – sklepy, wystawy lokalnych artystów itd.

 Brama Wejściowa na tereny muzealneGłówna hala muzeum

Wejście na teren muzeum oraz widok na główną halę kryjącą osadę

Stanowisko zasiedlone było przez około tysiąc lat (5000-4000 p.n.e.), co wiąże się z początkami kultury Yangshao (jej wczesny okres nazywany jest często fazą Banpo). Ośrodki cywilizacji kultury Yangshao rozwijały się wzdłuż rzeki Wei i na brzegach środkowego odcinka rzeki Żółtej od początku V aż po III tysiąclecie p.n.e. – wiele z nich było zasiedlonych i później, za kultury Longshan (III tysiąclecie p.n.e.), będącej z kolei bezpośrednim przodkiem wczesnych chińskich państwowości okresu epoki brązu. Nazwa Yangshao pochodzi od nazwy wsi, w pobliżu której szwedzki badacz Johan Gunnar Anderson w 1920 roku odkrył pierwsze znane chińskiej nauce pozostałości osady neolitycznej. Kultura ta wiązała się z rozpowszechnieniem upraw różnych zbóż, głównie prosa (choć także zdarzały się na południu uprawy ryżu), oraz stopniowym udomawianiem różnych gatunków zwierząt (najpopularniejsze były psy oraz świnie, wykorzystywane także jako zwierzęta ofiarne). Od początku IV tysiąclecia p.n.e. w kulturze tej można zauważyć stopniowy rozwój ponad regionalnych ośrodków, dominujących politycznie nad mniejszymi osadami. Najlepiej poznanymi stanowiskami tego okresu, prócz Banpo, są Jiangzhai (jedyne przekopane w 100%), Dadiwan i Beishouling.

Banpo

Artystyczna wizja osady w Banpo

Wraz z innymi stanowiskami z okresu wczesnej kultury Yangshao Banpo jest przykładem osady na planie, w przybliżeniu, owalnym. Pośrodku znajdował się okrągły plac, na którego obwodzie rozmieszono różnego typu domy z wyjściem skierowanym tylko i wyłącznie na plac. Całe założenie otoczone było rowem, najprawdopodobniej w celu ochrony mieszkańców przed atakami dzikich zwierząt.

Hala - widok na osadęHala - widok na kraniec osady z widocznym rowem

Hala – widok na centrum stanowiska oraz na jego zachodnią krawędź z widocznym rowem

Na terenie Banpo odkopano fundamenty 46 domów, głównie okrągłych, tak ziemianek, jak i z podłogą na poziomie gruntu. We wczesnych fazach zasiedlenia powstawały tylko okrągłe domy z podłogą położoną do metra poniżej linii gruntu. Ziemia wydobyta podczas robienia wkopu była pewnie później używana do formowania ścian budynku ( które to następnie w jakiś sposób wypalano lub suszono – chińskie lessy po wysuszeniu stają się niezwykle twarde), wspartych na drewnianych belkach, na których z kolei opierał się dach pokryty strzechą. Z czasem zaczęto budować także na planie kwadratu, coraz częściej odchodząc od wkopywania się w grunt. Według niektórych badaczy różne typy planów służyły różnym celom; także wielkość budowli mogła mieć znaczenie – zwykle większe domostwa były otoczone przez kilkanaście mniejszych, tworząc „sektory” mieszkalne wewnątrz osady. Małe i średniej wielkości domki składały się z jednego pomieszczenia; duży mógł mieć do 5 oddzielnych pokoi, wkopanych w grunt na różną głębokość.

Pozostałości domu na planie kwadratuModel domku na planie kwadratu

Odkopane pozostałości i model domku na planie kwadratu

GróbZmarłe dzieci chowane były w urnach na terenie osady, natomiast dorośli mieszkańcy na cmentarzysku poza jego obszarem. Łącznie odkryto 247 pochówków, z czego 174 na terenie cmentarzyska i 73 urnowe. Cmentarzysko otaczało dookoła całą osadę  a poszczególne jego części odpowiadały odpowiednim „sektorom” mieszkalnym. Do grobu – dużej, prostokątnej jamy – składano ciało jednej osoby (istnieje tylko kilka wyjątków od tej reguły na cały okres funkcjonowania osady), w pozycji wyprostowanej i na plecach. Jako dary dla zmarłych wkładano do grobów, w pobliżu lub między nogami (rzadziej w okolicach głowy), ceramikę oraz podstawowe narzędzia; na ich podstawie niezwykle trudno byłoby wyznaczyć płeć lub status społeczny zmarłego, co wskazuje na dosyć proste, egalitarne społeczeństwo. Ponad właściwym grobem, w zasypisku, znajdowano czasami ludzkie paliczki, co świadczy o składaniu zmarłym, w ramach ofiary, odciętych ludzkich palców.

Piece do wypalania ceramiki znajdowały się poza obrębem osady.  Neolityczni garncarze wykonywali zwykle proste, praktyczne formy naczyń, o charakterystycznym, czerwonawym odcieniu. Z rzadka dekorowano misy, zwykle poprzez namalowanie prostego, geometrycznego wzoru na wylewie naczynia. Niektóre z naczyń posiadały na swojej powierzchni odciski tkanin (mimo, że żadne się nie zachowały), dzięki czemu znamy sposób tkania praktykowany przez starożytnych mieszkańców Banpo. Charakterystyczny dla kultury Yangshao był powtarzający się okazjonalnie motyw ryb i twarzy bądź maski – najbardziej eksponowane naczynia w muzeum Banpo posiadają właśnie taką dekorację.  „Maskę” z naczyń Yangshao wyjaśniano różnie – jako ducha rzek, twarz szamana, a nawet kosmitę (sic!). Ciekawym jest jednak fakt, że występował on tylko na miskach służących do „zamknięcia” pochówków dzieci w urnach – może, jak niektórzy badacze przypuszczają, dekoracje takie służyły tylko jako źródło czysto estetycznej przyjemności dla najmłodszych mieszkańców osady?

Pozostałości pieca do wypalania ceramikiCeramika malowana

Misa z "maską"

Odkryty podczas wykopalisk piec do  wypalania ceramiki; przykład naczynia malowanego geometrycznie; naczynie z motywem „maski”

ZnakiNa naczyniach z Banpo odkryto jeszcze jedną ciekawą rzecz – pojedyncze znaki, przypominające z grubsza późniejsze o ponad 2000 lat wczesne pismo chińskie. Jak do tej pory nie rozszyfrowano, czy jest to rzeczywiście forma zapisu informacji, czy przypadkowy zestaw kresek, element dekoracji.

Banpo było pierwszym stanowiskiem, podczas badania którego archeolodzy chińscy zwrócili uwagę nie tylko na sztukę „wysoką” (naczynia dekorowane i inne dobra „luksusowe”) oraz budownictwo, ale także na przedmioty codziennego użytku, materiały wykorzystane do ich produkcji, kości zwierząt itd. Większy nacisk położono na rekonstrukcje dawnej flory i fauny wokół stanowiska oraz miejsc pozyskiwania przez dawnych mieszkańców osady niezbędnych surowców do wykonywania narzędzi i wznoszenia domów. Podczas wykopalisk zauważono, a kolejne badania na innych stanowiskach to potwierdziły, że  VII tysięcy lat temu na terenie Chin Centralnych klimat był znacznie gorętszy i wilgotniejszy niż obecnie – dopiero na przełomie II i I tysiąclecia p.n.e ochłodził się i osuszył, zapewne w wyniku coraz większej ingerencji człowieka w środowisko.

Zwięrzę na wystawie w muzeumZwierzę z wystawy

Zwierzęta z gabloty o dawnym środowisku naturalnym, w którym żyli mieszkańcy Banpo

Na terenie muzeum możemy zobaczyć narzędzia, jakimi posługiwali się na co dzień mieszkańcy Banpo – zidentyfikowano wiele rodzajów narzędzi rolniczych i broni do polowania, ale także zrekonstruowano na podstawie znalezisk podstawowe techniki tkackie.

Technika tkackaDSCN9923

Przedstawienie procesu tkania oraz naczynie z odciśniętym wzorem tkaniny na denku

narzędzie2Narzędzie

Narzędzia wykorzystywane przez dawnych mieszkańców Banpo

Muzeum posiada swoją stronę internetową ( http://bpmuseum.com/Channel.aspx?ChId=4 ). Do muzeum można dojechać autobusem (bodajże 105) z centrum miasta spod przystanku na północ od Wieży Dzwonu.

Dla zainteresowanych Okresem Neolitu w Chinach polecam dwie pozycje (do kupienia poprzez chociażby Amazon.com):

Liu Li, The Chinese Neolithic: Trajectories to Early States

Liu Li, Chen Xingcan, The Archaeology of China; From the Late Paleolithic to the Early Bronze Age

No comments yet

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: