Skip to content

Epizod kimmeryjski i scytyjski na Bliskim Wschodzie cz.1

07/03/2013

Wstęp i zarys problematyki związanej z kimmeryjsko-scytyjskim epizodem na Bliskim Wschodzie.

Niniejsza praca poświęcona jest zagadnieniu pobytu plemion Kimmerów i Scytów na terenach bliskowschodnich. Choć temat ten jest omawiany od ponad stu lat i był przedmiotem studiów wielu wybitnych specjalistów różnych dziedzin historycznych. Zaliczali się do nich m. in. Tadeusz Sulimirski, Roman Ghirshman, Askold Ivanczik, I. Diakonov, Jan Chochorowski czy Władimir Erlij. Jednak temat ten nie został do końca wyczerpany i wyjaśniony, mimo iż badania nad tym zagadnieniem w ciągu ostatnich kilkudziesięciu lat zanotowały niesamowity postęp. Ustalono między innymi z jakimi obszarami kulturowymi należałoby identyfikować europejskich i azjatyckich przodków Scytów i Kimmerów. Została obalona koncepcja łączenia przesunięć tych ludów z zanikiem kultury katakumbowej i pojawieniem się zrębowej. Było to możliwe m. in. dzięki badaniom C14 (Aleksiev 2001 i 2002). Dzięki poprawnemu identyfikowaniu kultur obu ludów możliwe stało się szukanie ich pozostałości w krajach zakaukaskich. Niniejsza praca jest próbą zwięzłego podsumowania dotychczasowej wiedzy i najnowszych ustaleń na temat epizodu kimeryjskiego i scytyjskiego na Bliskim Wschodzie i wyciągnięcia wniosków.

Na terenach na południe od Kaukazu Kimmerowie byli obecni najprawdopodobniej od schyłku VIII do końca VII w. p. n. e., natomiast Scytowie najpewniej od lat 80-tych VII do początku VI w. p. n. e.. Choć kwestia czasu pobytu tych ostatnich jest dużo bardziej skomplikowana o czym będzie mowa w dalszej części pracy.

Na początku naświetlę pewne problemy związane z zagadnieniem obecności tytułowych ludów na obszarach bliskowschodnich. Trzeba zacząć od tego, że zdaniem niektórych badaczy jak np.: I. Diakonova w przeciwieństwie do Scytów, Kimmerowie nie byli ludem w sensie etnicznym, lecz rodzajem formacji jazdy (Diakonov 1981). Jednak twierdzenie to jest „zawieszone w powietrzu”, ponieważ przeczą mu wszystkie źródła. Dlatego bliżej mi do klasycznego postrzegania Kimmerów. Inną dziwną hipotezą jest przypuszczenie, że w przeciwieństwie do Kimmerów, Scytowie nie zabierali ze sobą rodzin, tylko zakładali je na miejscu (Philips 1972, s. 136-137). Jednak ze źródeł pisanych wynika, że ich pobyt był dość długi (koło 100 lat, a może i więcej), a liczba ludności stosunkowo duża, więc powyższe twierdzenie jest mało przekonywujące. Według zwolenników takiego toku rozumowania Scytowie przeprowadzali okresowe rajdy na kraje zakaukaskie ze swoich nadczarnomorskich i środkowoazjatyckich siedzib. Po dokonaniu rabunku Scytowie mieliby wracać na rodzime koczowiska. Być może też tak bywało, jednak bardzo dużo wskazuje na stały pobyt jakiejś ich większej grupy na obszarach zakaukaskich. Świadczy o tym m. in. fakt, że tereny pomiędzy rzeką Kurą, a Araksesem były nazywane Skythenoi przez Xenofona, Sacassani przez Pliniusza Starszego oraz Sakasene przez Ptolemeusza. Do owej scytyjskiej krainy można również włączyć tereny dawnego państwa Mannai (ryc. 1).

Image

ryc. 1 Obszar domniemanego “Sacasene”.

Wymienione wyżej nazwy geograficzne nawiązują do określeń stosowanych wobec Scytów przez inne ludy starożytne. W źródłach asyryjskich Kimmerowie i Scytowie nazywani są kolejno Gimirrai i Iškŭzai/Išgŭzai, w Starym Testamencie: Gomer i Aškuza/Aškenaz, natomiast w źródłach greckich Kimmerioi i Skytoi. Natomiast Persowie Scytów określali mianem Saków. Według Herodota Scytowie samych siebie nazywali Skolotami. Na podstawie analizy imion (często pochodzących od jakiś wyrażeń) oraz kultury można wnioskować, że zarówno Kimmerowie jak i Scytowie należeli do ludów irańskich z grupy indoirańskiej z rodziny indoeuropejskiej. Do tej gałęzi językowej należeli również m. in. Persowie, Medowie, Sakowie1 , późniejsze ludy sarmacko-alańskie2 i być może Taurowie. Choć w przypadku Kimmerów istnieje również przypuszczenie, że mogli być oni ludem trackim lud mieszanym; irańsko-trackim. Najprawdopodobniej jednak był to szczep irański z elementami trackimi. Wiąże się to z tym, że używanie określeń “ludy irańskie” lub nawet samych nazw “Scytowie” i “Kimmerowie” jest pewnym uproszczeniem, ponieważ wiadomo, że wiele obecnych3, jak i dawnych ludów oraz związków plemiennych4 mogło się składać z kilku komponentów etnicznych, antropologicznych/biologicznych i językowych (Andonian 2011, s. 119-123, Mortensen 1993, s., Weiers. 2003, s. 248-264, Yepiskoposian 2011, s. 73-78). Być może w skład związków plemiennych kimmeryjskiego i scytyjskiego wchodziły także inne ludy np: ałtajskie. Badania antropologiczne i genetyczne nad szczątkami ludzkimi z grobów scytyjskich z Ałtaju pokazują, że była to ludność (przynajmniej w tamtym rejonie) zróżnicowana antropologicznie i biologicznie (Albaum 1982, s. 25, HeritageDaily 2012, March of the Titans 2012). Jednak wydaje się, że ich trzon stanowili irańskojęzyczni nomadzi- wskazują na to dane językowe i kultura. Innym problemem związanym z tym zagadnieniem jest to, czy pod nazwami Kimmerowie i Scytowie starożytni pisarze nie mieli na myśli wielu różnych ludów. Źródła pisane jednak rozmyślnie rozdzielają te dwie grupy i lokalizują ich poszczególne siedziby. Natomiast wiązanie ze sobą nazw pochodzących z rożnych kręgów kulturowych określających ten sam lud jest w tym przypadku uzasadnione, ponieważ np: Herodot podaje nazwy używane przez różne ludy (Dzieje, 4:6). Dodatkowo można porównywać przekazy pochodzące z różnych kultur, ale opisujące te same wydarzenia, w których wymienione są nazwy owych szczepów. Choć w przypadku Scytów może jeszcze wchodzić w grę zagadnienie, czy Scytowie i Sakowie to na pewno to samo. Kwestia ta będzie poruszona w dalszej cześć pracy. Pewne poszlaki wskazują, że wraz ze Scytami i Kimmerami, na tereny bliskowschodnie przybyły też inne plemiona (irańskie?) o których właściwie nic nie wiemy. Chodzi tu m. in. o tajemnicze nazwy Magog i Togarma. Ostatnim z ważniejszych problemów jest to, kiedy właściwie Kimmerowie i Scytowie pojawili się na Bliskim Wschodzie? Jedni przyjmują, że w VIII, inni w IX, a nawet tacy, którzy twierdzą, że w X w. p. n. e. wraz z innymi plemionami irańskimi jak Medowie czy Persowie. Innym aspektem tego pytania jest to, czy nie przebywali na terenach zakaukaskich zanim pojawili się we wschodniej Europie (Sulimirski 1954, s. 282-283). Jeśli chodzi o ich obecność na Bliskim Wschodzie to przed końcem VIII w. p. n. e. nie ma żadnych dowodów, ani historycznych, ani archeologicznych5. Na podstawie pewnych przesłanek6 uważano kiedyś, że pierwsza fala Kimmerów przesunęła się na Bliski Wschód już pod koniec II tysiąclecia p. n. e. (Smirnov 1974, s. 35), ale obecnie wydaje się, że nie należy tego w ten sposób rozumieć albo trzeba to zjawisko połączyć z migracją innych ludów, być może irańskich (przodkowie Medów i Persów?) W związku z tym nie ma podstaw sądzić, że pojawili się w krajach zakaukaskich, przed osadzeniem się na stepach pontyjskich. Choć w przypadku Scytów sprawa ta jest dużo bardziej skomplikowana, o czym będę pisać później.

Przodkowie Kimmerów i Scytów

Jak to zasygnalizowałem w poprzednim rozdziale, zarówno Kimmerowie, jak i Scytowie są ludami irańskimi. Ludność irańska wykształciła się prawdopodobnie w obrębie zrębowo-andronowskiego kompleksu kulturowego (ryc. 2). Datowany jest on na okres od o koło 2200-2000 do 1100-1000 r. p. n. e. i składał on się z dwóch głównych członów- kultury grobów zrębowych zajmującej rozległe obszary wschodniej Europy oraz kultury andronowskiej, która rozwijała się na obszarze zachodniej i środkowej południowej Syberii oraz północnym Kazachstanie. Kompleks ten powstał w dużej części na tradycjach kultur grobów katakumbowych i jamowych (Chochorowski 1999.a s. 294). Jego ludność zajmowała się zarówno rolnictwem, jak i hodowlą (w tym pasterską), a ważną rolę w gospodarce i kulturze odgrywał koń. W późniejszym okresie kultura andronowska weszła w interakcje z kulturami oazowymi Margiany i Baktri (Chochorowski 1999.a, s. 275).

Image

ryc. 2 Schematyczne zaznaczenie obszarów zajmowanych  w II tysiącleciu p. n. e. przez kulturę zrębową, andronowską oraz baktro-margiański kompleks archeologiczny (w skrócie BMKA).

W okresie od XIII-X w. p. n. e. na obszarze kompleksu zrębowo-andronowskiego nastąpiły poważne transformacje kulturowe spowodowane zmianami klimatycznymi. Miało miejsce wyludnienie stepów; w niektórych rejonach populacja spadła o 90 % (Chochorowski 1999.a, s. 284). Natomiast w sferze gospodarki nastąpiło przejście większej części ludności na nomadyczne pasterstwo. Na bazie kultury grobów zrębowych i pokrewnej mu kultury sabatinowskiej wykształciło się podłoże,7 z którego, przy udziale oddziaływań kultur azjatyckich i kobańskiej powstały później na północnych wybrzeżach nadczarnomorskich grupy: czernogorodzka i nowoczerkaska (Bouzek 2002) łączone w tzw. „kulturę kimmeryjską”. Natomiast na bazie tradycji andronowskich rozwinęła się m. in. kultura tagarska oraz kultura ałdy-bielska8. Co się stało z tą częścią ludności, która odeszła? Ludność mieszkająca w pobliżu Morza Czarnego mogła wziąć udział (pośrednio lub bezpośrednio) w wielkim exodusie nazywanym wędrówką „ludów morza”. Natomiast część plemion zamieszkujących stepowy interior oraz obszary azjatyckie zaczęła prawdopodobnie napływać na obszary m .in. zakaukaskie oraz wyżynę irańską . Pojawiły się wtedy na owych obszarach nowe jednostki kulturowe (ryc. 3).

Image

ryc. 3 Ważniejsze stanowiska archeologiczne związane z wczesnymi ludami irańskimi na Bliskim Wschodzie i okolicach z początku I tysiąclecia p. n. e..

W środkowym Iranie rozwijająca się od X do IX (VIII ?) w. p. n. e kultura Tepe Sialk VI, choć datowanie, przynajmniej niektórych jej elementów budzi wątpliwości (Erlij 1993, s. 137). Z kolei na północy, w rejonie wybrzeża Morza Kaspijskiego występowała datowana na okres od XII do VIII w. p. n. e. kultura Amlasz, a w obecnym Luristanie horyzont tzw. “brązów luristańskich”.

Image

ryc. 4 Fragmenty malowanej ceramiki z tępe Sialk VI.  Widoczny z boku namalowanej postaci sztyleto-miecz, był łączony przez niektórych badaczy zakinakesem” lub inną tego typu bronią wczesnych ludów irański.

 

Image

Ryc. 5 Naczynia z Tepe Sialk VI. Przedstawione na nich zwierzęta są łączone z stylem wywodzącym się z kultury kobańskiej lub azjatyckich kultur powiązanych z wczesnym i ludami irańskimi.

Image

ryc. 6 Przedstawienia zoomorficzne  z kultur północnej Eurazji łączonych z wczesnym żywiołem irańskim oraz nawiązania do nich: 1. Ur-Maral (Tienszan) 2-3. Aržan (Tuwa) 4. Ortaa-Sargol (Tuwa) 5. Buchtarma (Ałtaj) 6. Buraty (Ałtaj) 7. cmentarzysko Ałtaj (Ałtaj mongolski) 8. Huszotyn nur (Mongolia) 9. Ordos (Chiny) 10. Buchtarma (Ałtaj) 11.  Nin-czen (Mongolia wewnętrzna) 12-13. Argos (Grecja)14-16. Tepe sialk B (Iran) 17. Kobań (Kaukaz).

 

Image

ryc. 7 Figurka jeźdźca na koni z Amlasz.

Pierwsza z wymienionych kultur powstała niemalże na surowym korzeniu, natomiast druga ze znacznego zmieszania się miejscowego substratu z napływowym. Jeśli chodzi o “brązy luristańskie”, kiedyś również zwane „brązami z Harsin”, to przedmioty wchodzące w ich skład posiadały obok nowych, także i stare motywy zdobnicze. Jednak cały horyzont „brązów luristańskich” i zjawiska kulturowe z nim związane są czymś nowym w tym rejonie. Na wymienionych obszarach ponadto występuje tzw. ceramika szara oraz groby o tradycjach megalitycznych. Z przybyciem nowej, północnej grupy ludnościowej prawdopodobnie trzeba też łączyć niektóre materiały z Hasanlu datowane na IX-VIII w. p. n. e., jak czerwoną ceramikę oraz część przedmiotów metalowych; te ostanie nawiązują do niektórych „brązów luristańskich” (ryc. 23 i 24). Kultury Tepe Sialk VI, Amlasz, materiały z Hasanlu oraz horyzont „brązów luristańskich” zdają się być ze sobą powiązane, na co wskazuje występowanie wspólnych elementów (Ghirshman 1965, s. 10-55, Śliwa 1997, s. 385-396). Natomiast na obszarach kaukaskich i zakaukaskich pojawiły się impulsy kulturowe nawiązujące do kultury andronowskiej oraz kultur Przedkaukazia (Sulimirski 1954, s. 288-289). Jak wspomniano wcześniej podobne wpływy andronowskie są obserwowalne w baktriano-margiańskim kompleksie archeologicznym.

Image

ryc. 8 „Brązy luristańskie”: 1-6 części rzędu końskiego, 7-9 „sztandary” i okucia, ryc. 10 miecz, 11 naczynie ceramiczne w kształcie człowieka z wazą.

Image

ryc. 9: 1-4 Przedmioty metalowe z Hasanlu, 5-6 Brązowe przedmioty z Hasanlu nawiązujące formą do „brązów luristańskich”: Fragment pobocznicy w kształcie gryfa (?) oraz figurka lwa o nie do końca jasnej funkcji

Pojawienie się tych nowych tworów kulturowych na powyższych terenach należy wiązać z napływem plemion irańskich z północy. Przybywały one najprawdopodobniej zarówno poprzez Kaukaz, jak i Azję środkową. Wśród nich byli przodkowie późniejszych Medów i Persów. Jednak to, z którego kierunku (i czy tylko jednego) przywędrowali protoplaści owych dwóch ostatnich wymienionych etnosów- pozostaje nadal tajemnicą.

1. Nie wiadomo do końca czy “Sakowie” byli synonimem Scytów, czy określeniem na ich wschodni odłam.

2. W tym współcześni Osetyjczycy, których język, tak jak wszystkie języki wschodnioirańskie jest najbardziej zbliżony do scytyjskiego.

3. Np: Lurowie, Azerowie i Hazarowie- nie mylić z historycznymi Chazarami Europy wschodniej.

4. Np: Madziarzy.

5. Być może były takowe, ale nie przetrwały do naszych czasów, nie zostały jeszcze odkryte lub są źle interpretowane..

6. Przede wszystkim obecności importów.

7. W postaci kultury biełozierskiej i ugrupowań późno zrębowych.

8. Reprezentowana m. in. przez kurhan Aržan.

No comments yet

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Log Out / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Log Out / Zmień )

Facebook photo

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Log Out / Zmień )

Google+ photo

Komentujesz korzystając z konta Google+. Log Out / Zmień )

Connecting to %s

%d bloggers like this: